Κριτική αποδόμηση της εργασιακής δυσαρέσκειας
Αυτό το εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί κατά τη φάση σύναψης συμβολαίου με συμβουλευόμενους που βιώνουν δυσαρέσκεια στην τρέχουσα εργασία τους, προκειμένου να τους βοηθήσει να αναλογιστούν κριτικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται την εργασία και να τις συνδέσουν με την περιβαλλοντική βιωσιμότητα. Αποτελεί μια απόδειξη ότι η έναρξη της συζήτησης με αμιγώς περιβαλλοντικά ζητήματα δεν αποτελεί πάντα το πιο αποτελεσματικό σημείο έναρξης για την εισαγωγή της βιωσιμότητας στους διαλόγους. Σε πολλές περιπτώσεις, οι συμβουλευόμενοι προβληματίζονται πιο άμεσα από εμπειρίες χωρίς νοήμα, εξάντλησης, υπεραπόδοσης, αδιάκοπης πίεσης,κενών περιεχομένου θέσεων εργασίας, ανισοτήτων, προβλημάτων υγείας ή εκμετάλλευσης στην εργασία. Αυτοί οι προβληματισμοί μπορούν να βοηθήσουν στο να ξεκινήσει μια κριτική συζήτηση γύρω από τις αντιλήψεις για την εργασία και να λειτουργήσουν ως πύλες εισόδου για συζητήσεις γύρω από τη βιωσιμότητα.
Έμπνευση για το εργαλείο
Marie Anne Dujarier – Γαλλίδα κοινωνιολόγος της εργασίας, η οποία αποδομεί την κοινωνική κατασκευή της εργασίας σε 3 κατηγορίες κοινωνικών αναπαραστάσεων:
- Δραστηριότητα: Οι ενέργειες που απαιτούν προσπάθεια και αναλαμβάνονται από τα άτομα.
- Παραγωγή: Τα υλικά ή άυλα αποτελέσματα που προκύπτουν από αυτές τις δραστηριότητες.
- Απασχόληση: Το θεσμικό πλαίσιο που παρέχει αμοιβή και κοινωνική θέση.
Η Dujarier υποστηρίζει ότι, ιστορικά, αυτές οι διαστάσεις ήταν ευθυγραμμισμένες, παρέχοντας στα άτομα μια συμπαγή κατανόηση της εργασίας τους. Ωστόσο, στις σύγχρονες νεοφιλελεύθερες κοινωνίες, αυτοί οι δεσμοί έχουν καταστεί όλο και πιο κατακερματισμένοι. Για παράδειγμα, τα άτομα μπορεί να εμπλέκονται σε απλήρωτη πρακτική άσκηση ή να συμμετέχουν σε ρόλους στην οικονομία της ευκαιριακής απασχόλησης (gig economy) που στερούνται τα παραδοσιακά οφέλη απασχόλησης (παραγωγή χωρίς σταθερή απασχόληση). Πολλοί εργαζόμενοι νιώθουν την έλλειψη νοήματος, η οποία μπορεί να έχει αρνητικό αντίκτυπο στην υγεία τους. Επίσης, η περιβαλλοντική κρίση συμβάλλει στην αποσύνδεση μεταξύ των φιλοδοξιών των ανθρώπων και των πραγματικοτήτων της καθημερινής τους εμπειρίας από τη δραστηριότητα, την καταστροφική και σπάταλη παραγωγή και τις σχέσεις εργασίας που αφαιρούν την ανθρώπινη υπόσταση, συμβάλλοντας σε συναισθήματα δυσαρέσκειας και αλλοτρίωσης μεταξύ των εργαζομένων.
Le grand manuel de la transition – Collectif FORTES: Αυτή η γαλλική ομάδα φορέων προτείνει ότι η σχεσιακή ποιότητα της εργασίας μπορεί να αποτελέσει τον μοχλό για τον μετασχηματισμό της εργασίας που είναι απαραίτητος για την οικολογική μετάβαση. Η ιδέα είναι να αποκατασταθεί το νόημα στη συλλογική δράση απέναντι στη διάβρωση των δεσμών λόγω του νεοφιλελευθερισμού, όπου η εργασία μεγιστοποιεί το ατομικό συμφέρον και το κέρδος, παραμελώντας τη διάσταση του «εργάζεσθαι μαζί για την οικοδόμηση της κοινότητας». Το εγχειρίδιο διακρίνει τρεις ποιότητες της εργασίας στη σημερινή της σύλληψη:
- Υποκειμενική (Subjective): Αύξηση των δεξιοτήτων, της δημιουργικότητας, της θετικής αντίληψης της χρησιμότητας — αυτή έχει δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στον νεοφιλελευθερισμό.
- Αντικειμενική (Objective): Ποιότητα του προϊόντος ή της υπηρεσίας, ανεξάρτητα από τις επιπτώσεις στους ανθρώπους ή το περιβάλλον. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, «πρέπει να υποτάσσεται στην αύξηση της ποιότητας ζωής που προωθεί, επίσης για όσους βρίσκονται μακριά στον χώρο και στον χρόνο».
- Συλλογική (Collective): Ποιότητα των σχέσεων μεταξύ των εργαζομένων, με το ανθρώπινο και το φυσικό περιβάλλον.
Η υποκειμενική ποιότητα ήταν σε μεγάλο βαθμό υποταγμένη στην αντικειμενική ποιότητα. Για μια αλληλέγγυα και βιώσιμη εργασία, η αντικειμενική ποιότητα πρέπει να συνδεθεί με την υποκειμενική και τη συλλογική ποιότητα — με σεβασμό προς τα οικοσυστήματα, τον εαυτό μας και τους άλλους.
Το πλαίσιο που συνδυάζει τις δύο προσεγγίσεις θα μπορούσε να μοιάζει με το παρακάτω και μπορεί να χρησιμεύσει ως ένας χρήσιμος οδηγός για τους επαγγελματίες της πράσινης επαγγελματικής καθοδηγησης και τους συμβουλευόμενους, προκειμένου να αναλογιστούν την τρέχουσα κατάστασή τους:
| Διάσταση | Υποκειμενική ποιότητα (προσωπική εμπειρία, ανάπτυξη) | Αντικειμενική ποιότητα (αποτελέσματα, συμμόρφωση, αποτελεσματικότητα) | Συλλογική ποιότητα (σχέσεις, συνεργασία, κοινωνική και οικολογική ηθική) |
|---|---|---|---|
| Δραστηριότητα | Ανάπτυξη, δημιουργικότητα, υπερηφάνεια για τις δεξιότητες του ατόμου, παρακίνηση, ευχαρίστηση, αίσθηση επίτευξης, αυτοέκφραση, εκτίμηση της καλής τεχνικής, ικανότητα οικειοποίησης της εργασίας | Αποδοτικότητα, σαφήνεια στόχων, σαφήνεια οδηγιών, επίτευξη στόχων, τήρηση διαδικασιών, βιώσιμος ρυθμός | Συνεργασία, αμοιβαία υποστήριξη μεταξύ συναδέλφων, ανταλλαγή γνώσεων, αίσθηση αλληλεγγύης ή απομόνωση, σχέσεις με τη διοίκηση |
| Παραγωγή | Προσωπικό νόημα, υπερηφάνεια για το αποτέλεσμα, συνέπεια με τις αξίες του ατόμου, αντιλαμβανόμενη ποιότητα, ομορφιά ή ασχήμια του προϊόντος/υπηρεσίας | Χρησιμότητα για τους άλλους (συμβουλευόμενους/χρήστες), συμμόρφωση, μετρήσιμη ποιότητα, αναγνωρισμένη πρωτοτυπία | Κοινωνική ή οικολογική συνεισφορά, αντίκτυπος, μακροπρόθεσμη χρησιμότητα, ευθυγράμμιση με τις κοινωνικές ή περιβαλλοντικές ανάγκες |
| Απασχόληση | Ασφάλεια, αναγνώριση, εμπιστοσύνη, αντιλαμβανόμενη σταθερότητα, αίσθηση αξιοπρέπειας, ικανότητα οράματος για το μέλλον | Σαφήνεια ρόλου, καθεστώς (status), αμοιβή, επίσημη αναγνώριση, στόχοι αξιολόγησης, ευθυγράμμιση μεταξύ θέσης και πραγματικών καθηκόντων | Ανθρώπινες σχέσεις, συμμετοχή στη λήψη επαγγελματικών αποφάσεων, συνδιαχείριση/κοινή διακυβέρνηση, κοινωνικό κλίμα, ίση μεταχείριση, αίσθηση του ανήκειν |
Τεκμηρίωση: Γιατί είναι αναγκαίο;
Αυτό το εργαλείο μπορεί να καθοδηγήσει τα άτομα που βιώνουν εργασιακή δυσαρέσκεια στην διερεύνηση των αποσυνδέσεων από την εργασιακή τους εμπειρία (δραστηριότητα, παραγωγή, απασχόληση), επανασυνδέοντάς τα παράλληλα με τις ευρύτερες οικολογικές, κοινωνικές και υπαρξιακές διαστάσεις της εργασίας. Συμβάλλει στον κριτικό αναστοχασμό γύρω από την αλλοτρίωση, τις σχέσεις απασχόλησης και την κατανάλωση στην κεφαλαιοκρατική κοινωνία.
Στόχοι
Μέχρι το τέλος της δραστηριότητας, οι συμβουλευόμενοι θα είναι σε θέση να:
- αποκτούν βαθύτερη κατανόηση του τρέχοντος επαγγελματικού τους ρόλου.
- αναλογίζονται τη σχεσιακή ποιότητα της εργασίας και τον σκοπό της εργασίας πέρα από το κέρδος και μόνο, ενσωματώνοντας τη βιωσιμότητα, την ομορφιά των προϊόντων, την αντιστοιχία μεταξύ των αναγκών και των προσδοκιών των εργαζομένων και των χρηστών.
- οραματίζονται πιο ικανοποιητικές και βιώσιμες δυνατότητες.
Απαιτούμενοι πόροι
Ένα φύλλο χαρτιού με ένα διάγραμμα 3 κύκλων
Δραστηριότητες
1. Αρχική ανάλυση
Συζητήστε με τον συμβουλευόμενο τις τρεις περιοχές που συνδέονται με την έννοια της εργασίας. Καθοδηγήστε τον συμβουλευόμενο καθ’ όλη τη διάρκεια της δραστηριότητας και προσκαλέστε τον να καταγράψει τις λέξεις-κλειδιά στις τρεις αυτές περιοχές:
| Περιοχή του διαγράμματος Venn | Πιθανές ερωτήσεις |
| Δραστηριότητα (νόημα, υγεία, αξιοπρέπεια) | Ποιες εργασίες εκτελείτε καθημερινά; Τι αισθάνεστε ενώ κάνετε αυτές τις εργασίες; Αισθάνεστε ότι αυτές οι δραστηριότητες έχουν νόημα, είναι συνδεδεμένες μεταξύ τους ή κατακερματισμένες; Πώς αξιοποιούνται σε αυτές τις εργασίες οι δεξιότητες και τα ενδιαφέροντά σας; Πώς είναι αυτές οι δραστηριότητες σημαντικές για εσάς (ή όχι); Πώς είναι αυτές οι δραστηριότητες ελκυστικές / μονοτονικές; Τι στην τρέχουσα κατάστασή σας σας κάνει να νιώθετε ικανοί, δημιουργικοί ή ολοκληρωμένοι; Τι σας επέτρεψε αυτή η δουλειά να αναπτύξετε ή να μάθετε; Νιώθετε χρήσιμοι και επαρκείς; Στην κλίμακα 1-10, πώς θα αξιολογούσατε την ικανοποίησή σας από τις καθημερινές σας δραστηριότητες; |
| Παραγωγή (χρησιμότητα) | Ποια είναι τα αποτελέσματα της εργασίας σας; Ποια είναι η αξία ή το νόημά τους για εσάς, για τους άλλους, για την κοινότητα, για τον κόσμο; Είστε υπερήφανοι για αυτά τα αποτελέσματα; Ποια είναι η σύνδεση μεταξύ των δραστηριοτήτων σας και των τελικών προϊόντων ή υπηρεσιών; Ποιον αντίκτυπο πιστεύετε ότι έχει η εργασία σας στους άλλους, στην κοινωνία, στο περιβάλλον; Μακροπρόθεσμα, τι αφήνει πίσω της η εργασία σας; Πώς νιώθετε, όταν κοιτάτε αυτό που παράγετε ή δημιουργείτε; Ποιος είναι ο συγκεκριμένος σκοπός αυτού που παράγετε; Ποιες πραγματικές ανάγκες βοηθά να καλύψει η εργασία σας; Ποιος ωφελείται από αυτήν; Είναι χρήσιμη σε κάποιον, σε κάτι; Αν μπορούσατε να αλλάξετε αυτό που παράγετε, προς ποια κατεύθυνση θα θέλατε να εξελιχθεί; Στην κλίμακα 1-10, πώς θα αξιολογούσατε (υποκειμενικά) τη χρησιμότητα των αποτελεσμάτων της εργασίας σας για τον κόσμο; |
| Απασχόληση: καθεστώς/status, σχέσεις, ασφάλεια | Περιγράψτε τη φύση της σχέσης εργασίας, συμπεριλαμβανομένου του τύπου της σύμβασης, της αμοιβής και των παροχών. Πώς αναγνωρίζει και επιβραβεύει ο οργανισμός σας τη συνεισφορά σας; Πόσο λόγο έχουν οι εργαζόμενοι στη λήψη επαγγελματικών αποφάσεων; Πώς λειτουργούν οι σχέσεις στην ομάδα σας; Νιώθετε ότι έχετε υποστήριξη; Πώς είναι οι σχέσεις σας με τους συναδέλφους και τους ανωτέρους σας; Πιο είναι το επίπεδο συνεργασίας, ανθρώπινης σύνδεσης και συλλογικού σχεδίου στην εργασία σας; Σας δίνει αυτή η θέση την αίσθηση ότι είστε μέρος ενός συλλόγου, ενός κοινού έργου; Στην κλίμακα 1-10, πώς θα αξιολογούσατε την ικανοποίησή σας από το πλαίσιο απασχόλησής σας; |
2. Εντοπισμός ασυμφωνιών / αποσυνδέσεων
Συζητήστε με τον συμβουλευόμενο τυχόν αποκλίσεις ανάμεσα στις δραστηριότητες που εκτελεί και τα παραγόμενα αποτελέσματα, τον τρόπο που το καθεστώς απασχόλησής του αντικατοπτρίζει την αξία της εργασίας του, καθώς και το αν αισθάνεται ότι ο ρόλος του επιτρέπει μια ουσιαστική συνεισφορά. Εξετάστε τις προσωπικές αξίες που σχετίζονται με την εργασία, όπως ο σκοπός, η αναγνώριση και η σταθερότητα.
Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε μαρκαδόρους διαφορετικών χρωμάτων για να κυκλώσετε τα στοιχεία που συμβάλλουν στην ικανοποίηση και εκείνα που συμβάλλουν στην ασυμφωνία/αποσύνδεση.
3. Αναστοχαστική συζήτηση
Ανάλογα με τις εμπειρίες του συμβουλευόμενου, μπορείτε να συζητήσετε πώς οι κοινωνικές αλλαγές, όπως η άνοδος της οικονομίας της ευκαιριακής απασχόλησης (gig economy), η ψηφιοποίηση, η κλιματική αλλαγή και η οικολογική κρίση, επηρεάζουν τις προσωπικές εργασιακές εμπειρίες. Μπορείτε επίσης να συζητήσετε τις παρακάτω ερωτήσεις για να προχωρήσετε σε μεγαλύτερο βάθος:
Σύνδεση με τον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο
- Σε ποιες στιγμές νιώθετε «ζωντανοί» σε αυτό που κάνετε — συνδεδεμένοι με τον εαυτό σας, με τους άλλους, με τη φύση;
- Υπάρχουν στιγμές που, αντίθετα, νιώθετε αποκομμένοι, απομονωμένοι ή άχρηστοι;
Ρόλος στην κοινωνία / στον κόσμο
- Ποιο ρόλο θα θέλατε να διαδραματίσετε μέσω της εργασίας σας – στην οικογένειά σας, στην κοινότητά σας ή για το περιβάλλον;
- Τι θα θέλατε να προσφέρετε στους άλλους μέσω της δουλειάς σας;
- Αν ρωτούσατε τον εαυτό σας «Σε τι θέλω να συνεισφέρω;» αντί για «Τι δουλειά πρέπει να κάνω;», τι θα άλλαζε αυτό για εσάς;
Η δυσαρέσκεια ως σήμα
- Τι αποκαλύπτει η δυσαρέσκειά σας σχετικά με αυτό που σας λείπει ή με αυτό που πραγματικά σας νοιάζει;
- Ποιες αξίες ή ανάγκες δεν γίνονται σεβαστές στην τρέχουσα εργασία σας;
Οραματισμός μιας βιώσιμης και με νόημα εργασίας
- Για ποιο λόγο πιστεύετε ότι πρέπει να εργάζεστε;
- Ποιοι σκοποί έχουν μεγαλύτερη σημασία για εσάς; (π.χ. να βοηθάτε τους άλλους, να δημιουργείτε δεσμούς, να διατηρείτε τη φύση, να μεταδίδετε τη γνώση, να επισκευάζετε, να εφευρίσκετε…)
- Αν μπορούσατε να επινοήσετε μια δουλειά που να έχει νόημα για εσάς, πώς θα ήταν αυτή;
- Σε τι είδους κόσμο θα θέλατε να ζείτε και να εργάζεστε; Οι σημερινές σας επιλογές σας φέρνουν πιο κοντά σε αυτόν τον κόσμο;
- Και αν μπορούσατε να κάνετε επιλογές χωρίς ενοχές ή εξωτερική πίεση – τι θα επιλέγατε πραγματικά;
4. Σχεδιασμός δράσης
Μπορείτε να συζητήσετε με τον συμβουλευόμενο (ανάλογα με την ευαισθητοποίησή του στο ζήτημα της βιωσιμότητας):
- Ποιοι είναι οι πιθανοί τομείς για αλλαγή ή ανάπτυξη στον τρέχοντα ρόλο σας για καλύτερη ευθυγράμμιση;
- Ποιες είναι οι εναλλακτικές πορείες σταδιοδρομίας που θα μπορούσαν να προσφέρουν καλύτερη ευθυγράμμιση μεταξύ δραστηριότητας, παραγωγής και απασχόλησης;
- Με ποιους μικρούς ή μεγαλύτερους τρόπους μπορείτε να εμπλακείτε με τον κόσμο (μέσω της δουλειάς μου ή πέρα από αυτήν) για να υποστηρίξετε την αλλαγή που σας ενδιαφέρει;
- Ποιες ευθυγραμμίσεις και αλληλεγγύη έχουν σημασία για εσάς – με άλλους ανθρώπους, μελλοντικές γενιές ή οικοσυστήματα;
- Ποιοι χώροι υπάρχουν για κοινή δράση, συνεργασία ή συλλογικά σχέδια στην επαγγελματική μου ζωή;
Συμπληρωματικές δραστηριότητες
Για συμβουλευόμενους που επιδιώκουν να συμβάλουν σε έναν κοινωνικό μετασχηματισμό, μπορείτε να προτείνετε τις ακόλουθες ερωτήσεις, με βάση το πλαίσιο της Dujarier, προκειμένου να εξερευνήσετε τα διαφορετικά επίπεδα του κοινωνικού μετασχηματισμού της εργασίας:
- Ατομικό επίπεδο
- Κοινωνικό επίπεδο – διαπροσωπικές σχέσεις και οργανισμοί
- Θεσμικό/Κοινωνικό επίπεδο
Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον για ατομα που νιώθουν υπερβολική ατομική πίεση ή ενοχή – μπορεί να τα βοηθήσει να συνειδητοποιήσουν διαφορετικές τριβές και αλληλεπιδράσεις σε άλλα επίπεδα και να ξεφύγουν από την περιοριστική ατομικιστική / ψυχολογικοποιημένη προοπτική.
- Τι είδους αλλαγή θα θέλατε να δείτε – και νιώθετε ικανός να την ξεκινήσετε – στο επίπεδό σας;
- Πού έχετε ήδη επιρροή, έστω και μικρή; Ποιοι πόροι, δεξιότητες, εμπειρίες που διαθέτετε θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμες;
- Ποια αντίσταση ή τριβή νιώθω όταν σκέφτομαι να συμβάλω στην αλλαγή; Από πού προέρχεται; Ποια είναι τα εμπόδια, οι εμπλοκές και οι εντάσεις που εμποδίζουν αυτή την αλλαγή σε κοινωνικό ή θεσμικό επίπεδο;
- Πώς θα μπορούσε η ατομική ή συλλογική σας δράση να συμβάλει σε μια ευρύτερη αλλαγή;
- Με ποιον θα μπορούσατε να συνδεθείτε για να δράσετε συλλογικά;
Επίσης, υπάρχουν διάφορες άλλες πιθανές χρήσεις αυτού του πλαισίου κατά την πρώτη συνέντευξη με τον συμβουλευόμενο στο πλαίσιο της πράσινης επαγγελματικής καθοδηγησης. Για παράδειγμα, η χρήση ενός λευκού φύλλου χαρτιού για την περιγραφή της τρέχουσας κατάστασης στα αριστερά και της επιθυμητής κατάστασης που σχετίζεται με τη μελλοντική κατεύθυνση της σταδιοδρομίας στα δεξιά, συνδέοντας στη συνέχεια τις δύο καταστάσεις με ένα βέλος ή μια σκάλα και συζητώντας τα συγκεκριμένα βήματα που μπορούν να οδηγήσουν από την τρέχουσα κατάσταση στην επιθυμητή μελλοντική κατάσταση και στη λήψη επαγγελματικών αποφάσεων.